श्रीरामचरितमानस
किष्किन्धाकाण्ड
Back to Work अवधी (Awadhi)
श्लोक १
कुन्देन्दीवरसुन्दरावतिबलौ विज्ञानधामावुभौ शोभाढ्यौ वरधन्विनौ श्रुतिनुतौ गोविप्रवृन्दप्रियौ। मायामानुषरूपिणौ रघुवरौ सद्धर्मवर्मौं हितौ सीतान्वेषणतत्परौ पथिगतौ भक्तिप्रदौ तौ हि नः।।
श्लोक २
ब्रह्माम्भोधिसमुद्भवं कलिमलप्रध्वंसनं चाव्ययं श्रीमच्छम्भुमुखेन्दुसुन्दरवरे संशोभितं सर्वदा। संसारामयभेषजं सुखकरं श्रीजानकीजीवनं धन्यास्ते कृतिनः पिबन्ति सततं श्रीरामनामामृतम्।।
सोरठा
मुक्ति जन्म महि जानि ग्यान खानि अघ हानि कर जहँ बस संभु भवानि सो कासी सेइअ कस न।। जरत सकल सुर बृंद बिषम गरल जेहिं पान किय। तेहि न भजसि मन मंद को कृपाल संकर सरिस।।
चौपाई १
आगें चले बहुरि रघुराया। रिष्यमूक परवत निअराया।।
चौपाई २
तहँ रह सचिव सहित सुग्रीवा। आवत देखि अतुल बल सींवा।।
चौपाई ३
अति सभीत कह सुनु हनुमाना। पुरुष जुगल बल रूप निधाना।।
चौपाई ४
धरि बटु रूप देखु तैं जाई। कहेसु जानि जियँ सयन बुझाई।।
चौपाई ५
पठए बालि होहिं मन मैला। भागौं तुरत तजौं यह सैला।।
चौपाई ६
बिप्र रूप धरि कपि तहँ गयऊ। माथ नाइ पूछत अस भयऊ।।
चौपाई ७
को तुम्ह स्यामल गौर सरीरा। छत्री रूप फिरहु बन बीरा।।
चौपाई ८
कठिन भूमि कोमल पद गामी। कवन हेतु बिचरहु बन स्वामी।।
चौपाई ९
मृदुल मनोहर सुंदर गाता। सहत दुसह बन आतप बाता।।
चौपाई १०
की तुम्ह तीनि देव महँ कोऊ। नर नारायन की तुम्ह दोऊ।।
दोहा १
जग कारन तारन भव भंजन धरनी भार। की तुम्ह अकिल भुवन पति लीन्ह मनुज अवतार।।
चौपाई ११
कोसलेस दसरथ के जाए । हम पितु बचन मानि बन आए।।
चौपाई १२
नाम राम लछिमन दौउ भाई। संग नारि सुकुमारि सुहाई।।
चौपाई १३
इहाँ हरि निसिचर बैदेही। बिप्र फिरहिं हम खोजत तेही।।
चौपाई १४
आपन चरित कहा हम गाई। कहहु बिप्र निज कथा बुझाई।।
चौपाई १५
प्रभु पहिचानि परेउ गहि चरना। सो सुख उमा नहिं बरना।।
चौपाई १६
पुलकित तन मुख आव न बचना। देखत रुचिर बेष कै रचना।।
चौपाई १७
पुनि धीरजु धरि अस्तुति कीन्ही। हरष हृदयँ निज नाथहि चीन्ही।।
चौपाई १८
मोर न्याउ मैं पूछा साईं। तुम्ह पूछहु कस नर की नाईं।।
चौपाई १९
तव माया बस फिरउँ भुलाना। ता ते मैं नहिं प्रभु पहिचाना।।
दोहा २
एकु मैं मंद मोहबस कुटिल हृदय अग्यान। पुनि प्रभु मोहि बिसारेउ दीनबंधु भगवान।।
चौपाई २०
जदपि नाथ बहु अवगुन मोरें। सेवक प्रभुहि परै जनि भोरें।।
चौपाई २१
नाथ जीव तव मायाँ मोहा। सो निस्तरइ तुम्हारेहिं छोहा।।
चौपाई २२
ता पर मैं रघुबीर दोहाई। जानउँ नहिं कछु भजन उपाई।।
चौपाई २३
सेवक सुत पति मातु भरोसें। रहइ असोच बनइ प्रभु पोसें।।
चौपाई २४
अस कहि परेउ चरन अकुलाई। निज तनु प्रगटि प्रीति उर छाई।।
चौपाई २५
तब रघुपति उठाइ उर लावा। निज लोचन जल सींचि जुड़ावा।।
चौपाई २६
सुनु कपि जियँ मानसि जनि ऊना। तैं मम प्रिय लछिमन ते दूना।।
चौपाई २७
समदरसी मोहि कह सब कोऊ। सेवक प्रिय अनन्यगति सोऊ।।
दोहा ३
सो अनन्य जाकें असि मति न टरइ हनुमंत। मैं सेवक सचराचर रूप स्वामि भगवंत।।
चौपाई २८
देखि पवन सुत पति अनुकूला। हृदयँ हरष बीती सब सूला।।
चौपाई २९
नाथ सैल पर कपिपति रहई। सो सुग्रीव दास तव अहई।।
चौपाई ३०
तेहि सन नाथ मयत्री कीजे। दीन जानि तेहि अभय करीजे।।
चौपाई ३१
सो सीता कर खोज कराइहि। जहँ तहँ मरकट कोटि पठाइहि।।
चौपाई ३२
एहि बिधि सकल कथा समुझाई। लिए दुऔ जन पीठि चढ़ाई।।
चौपाई ३३
जब सुग्रीवँ राम कहुँ देखा। अतिसय जन्म धन्य करि लेखा।।
चौपाई ३४
सादर मिलेउ नाइ पद माथा। भैंटेउ अनुज सहित रघुनाथा।।
चौपाई ३५
कपि कर मन बिचार एहि रीती। करिहहिं बिधि मो सन ए प्रीती।।
दोहा ४
तब हनुमंत उभय दिसि की सब कथा सुनाइ।। पावक साखी देइ करि जोरी प्रीती दृढ़ाइ।।
चौपाई ३६
कीन्ही प्रीति कछु बीच न राखा। लछमिन राम चरित सब भाषा।।
चौपाई ३७
कह सुग्रीव नयन भरि बारी। मिलिहि नाथ मिथिलेसकुमारी।।
चौपाई ३८
मंत्रिन्ह सहित इहाँ एक बारा। बैठ रहेउँ मैं करत बिचारा।।
चौपाई ३९
गगन पंथ देखी मैं जाता। परबस परी बहुत बिलपाता।।
चौपाई ४०
राम राम हा राम पुकारी। हमहि देखि दीन्हेउ पट डारी।।
चौपाई ४१
मागा राम तुरत तेहिं दीन्हा। पट उर लाइ सोच अति कीन्हा।।
चौपाई ४२
कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। तजहु सोच मन आनहु धीरा।।
चौपाई ४३
सब प्रकार करिहउँ सेवकाई। जेहि बिधि मिलिहि जानकी आई।।
दोहा ५
सखा बचन सुनि हरषे कृपासिधु बलसींव। कारन कवन बसहु बन मोहि कहहु सुग्रीव ।।
चौपाई ४४
नात बालि अरु मैं द्वौ भाई। प्रीति रही कछु बरनि न जाई।।
चौपाई ४५
मय सुत मायावी तेहि नाऊँ। आवा सो प्रभु हमरें गाऊँ।।
चौपाई ४६
अर्ध राति पुर द्वार पुकारा। बाली रिपु बल सहै न पारा।।
चौपाई ४७
धावा बालि देखि सो भागा। मैं पुनि गयउँ बंधु सँग लागा।।
चौपाई ४८
गिरिबर गुहाँ पैठ सो जाई। तब बालीं मोहि कहा बुझाई।।
चौपाई ४९
परिखेसु मोहि एक पखवारा। नहिं आवौं तब जानेसु मारा।।
चौपाई ५०
मास दिवस तहँ रहेउँ खरारी। निसरी रुधिर धार तहँ भारी।।
चौपाई ५१
बालि हतेसि मोहि मारिहि आई। सिला देइ तहँ चलेउँ पराई।।
चौपाई ५२
मंत्रिन्ह पुर देखा बिनु साईं। दीन्हेउ मोहि राज बरिआई।।
चौपाई ५३
बालि ताहि मारि गृह आवा। देखि मोहि जियँ भेद बढ़ावा।।
चौपाई ५४
रिपु सम मोहि मारेसि अति भारी। हरि लीन्हेसि सर्बसु अरु नारी।।
चौपाई ५५
ताकें भय रघुबीर कृपाला। सकल भुवन मैं फिरेउँ बिहाला।।
चौपाई ५६
इहाँ साप बस आवत नाहीं। तदपि सभीत रहउँ मन माहीं।।
चौपाई ५७
सुनि सेवक दुख दीनदयाला। फरकि उठीं द्वै भुजा बिसाला।।
दोहा ६
सुनु सुग्रीव मारिहउँ बालिहि एकहिं बान। ब्रम्ह रुद्र सरनागत गएँ न उबरिहिं प्रान।।
चौपाई ५८
जे न मित्र दुख होहिं दुखारी। तिन्हहि बिलोकत पातक भारी।।
चौपाई ५९
निज दुख गिरि सम रज करि जाना। मित्रक दुख रज मेरु समाना।।
चौपाई ६०
जिन्ह कें असि मति सहज न आई। ते सठ कत हठि करत मिताई।।
चौपाई ६१
कुपथ निवारि सुपंथ चलावा। गुन प्रगटे अवगुनन्हि दुरावा।।
चौपाई ६२
देत लेत मन संक न धरई। बल अनुमान सदा हित करई।।
चौपाई ६३
बिपति काल कर सतगुन नेहा। श्रुति कह संत मित्र गुन एहा।।
चौपाई ६४
आगें कह मृदु बचन बनाई। पाछें अनहित मन कुटिलाई।।
चौपाई ६५
जा कर चित अहि गति सम भाई। अस कुमित्र परिहरेहि भलाई।।
चौपाई ६६
सेवक सठ नृप कृपन कुनारी। कपटी मित्र सूल सम चारी।।
चौपाई ६७
सखा सोच त्यागहु बल मोरें। सब बिधि घटब काज मैं तोरें।।
चौपाई ६८
कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। बालि महाबल अति रनधीरा।।
चौपाई ६९
दुंदुभी अस्थि ताल देखराए। बिनु प्रयास रघुनाथ ढहाए।।
चौपाई ७०
देखि अमित बल बाढ़ी प्रीती। बालि बधब इन्ह भइ परतीती।।
चौपाई ७१
बार बार नावइ पद सीसा। प्रभुहि जानि मन हरष कपीसा।।
चौपाई ७२
उपजा ग्यान बचन तब बोला। नाथ कृपाँ मन भयउ अलोला।।
चौपाई ७३
सुख संपति परिवार बड़ाई। सब परिहरि करिहउँ सेवकाई।।
चौपाई ७४
ए सब रामभगति के बाधक। कहहिं संत तब पद अवराधक।।
चौपाई ७५
सत्रु मित्र सुख दुख जग माहीं। माया कृत परमारथ नाहीं।।
चौपाई ७६
बालि परम हित जासु प्रसादा। मिलेहु राम तुम्ह समन बिषादा।।
चौपाई ७७
सपनें जेहि सन होइ लराई। जागें समुझत मन सकुचाई।।
चौपाई ७८
अब प्रभु कृपा करहु एहि भाँती। सब तजि भजनु करौं दिन राती।।
चौपाई ७९
सुनि बिराग संजुत कपि बानी। बोले बिहँसि रामु धनुपानी।।
चौपाई ८०
जो कछु कहेहु सत्य सब सोई। सखा बचन मम मृषा न होई।।
चौपाई ८१
नट मरकट इव सबहि नचावत। रामु खगेस बेद अस गावत।।
चौपाई ८२
लै सुग्रीव संग रघुनाथा। चले चाप सायक गहि हाथा।।
चौपाई ८३
तब रघुपति सुग्रीव पठावा। गर्जेसि जाइ निकट बल पावा।।
चौपाई ८४
सुनत बालि क्रोधातुर धावा। गहि कर चरन नारि समुझावा।।
चौपाई ८५
सुनु पति जिन्हहि मिलेउ सुग्रीवा। ते द्वौ बंधु तेज बल सींवा।।
चौपाई ८६
कोसलेस सुत लछिमन रामा। कालहु जीति सकहिं संग्रामा।।
दोहा ७
कह बालि सुनु भीरु प्रिय समदरसी रघुनाथ। जौं कदाचि मोहि मारहिं तौ पुनि होउँ सनाथ।।
चौपाई ८७
अस कहि चला महा अभिमानी। तृन समान सुग्रीवहि जानी।।
चौपाई ८८
भिरे उभौ बाली अति तर्जा । मुठिका मारि महाधुनि गर्जा।।
चौपाई ८९
तब सुग्रीव बिकल होइ भागा। मुष्टि प्रहार बज्र सम लागा।।
चौपाई ९०
मैं जो कहा रघुबीर कृपाला। बंधु न होइ मोर यह काला।।
चौपाई ९१
एकरूप तुम्ह भ्राता दोऊ। तेहि भ्रम तें नहिं मारेउँ सोऊ।।
चौपाई ९२
कर परसा सुग्रीव सरीरा। तनु भा कुलिस गई सब पीरा।।
चौपाई ९३
मेली कंठ सुमन कै माला। पठवा पुनि बल देइ बिसाला।।
चौपाई ९४
पुनि नाना बिधि भई लराई। बिटप ओट देखहिं रघुराई।।
दोहा ८
बहु छल बल सुग्रीव कर हियँ हारा भय मानि। मारा बालि राम तब हृदय माझ सर तानि।।
चौपाई ९५
परा बिकल महि सर के लागें। पुनि उठि बैठ देखि प्रभु आगें।।
चौपाई ९६
स्याम गात सिर जटा बनाएँ। अरुन नयन सर चाप चढ़ाएँ।।
चौपाई ९७
पुनि पुनि चितइ चरन चित दीन्हा। सुफल जन्म माना प्रभु चीन्हा।।
चौपाई ९८
हृदयँ प्रीति मुख बचन कठोरा। बोला चितइ राम की ओरा।।
चौपाई ९९
धर्म हेतु अवतरेहु गोसाई। मारेहु मोहि ब्याध की नाई।।
चौपाई १००
मैं बैरी सुग्रीव पिआरा। अवगुन कबन नाथ मोहि मारा।।
चौपाई १०१
अनुज बधू भगिनी सुत नारी। सुनु सठ कन्या सम ए चारी।।
चौपाई १०२
इन्हहि कुद्दष्टि बिलोकइ जोई। ताहि बधें कछु पाप न होई।।
चौपाई १०३
मुढ़ तोहि अतिसय अभिमाना। नारि सिखावन करसि न काना।।
चौपाई १०४
मम भुज बल आश्रित तेहि जानी। मारा चहसि अधम अभिमानी।।
दोहा ९
सुनहु राम स्वामी सन चल न चातुरी मोरि। प्रभु अजहूँ मैं पापी अंतकाल गति तोरि।।
चौपाई १०५
सुनत राम अति कोमल बानी। बालि सीस परसेउ निज पानी।।
चौपाई १०६
अचल करौं तनु राखहु प्राना। बालि कहा सुनु कृपानिधाना।।
चौपाई १०७
जन्म जन्म मुनि जतनु कराहीं। अंत राम कहि आवत नाहीं।।
चौपाई १०८
जासु नाम बल संकर कासी। देत सबहि सम गति अविनासी।।
चौपाई १०९
मम लोचन गोचर सोइ आवा। बहुरि कि प्रभु अस बनिहि बनावा।।
छंद १
सो नयन गोचर जासु गुन नित नेति कहि श्रुति गावहीं। जिति पवन मन गो निरस करि मुनि ध्यान कबहुँक पावहीं।। मोहि जानि अति अभिमान बस प्रभु कहेउ राखु सरीरही। अस कवन सठ हठि काटि सुरतरु बारि करिहि बबूरही।।
छंद २
अब नाथ करि करुना बिलोकहु देहु जो बर मागऊँ। जेहिं जोनि जन्मौं कर्म बस तहँ राम पद अनुरागऊँ।। यह तनय मम सम बिनय बल कल्यानप्रद प्रभु लीजिऐ। गहि बाहँ सुर नर नाह आपन दास अंगद कीजिऐ।।
दोहा १०
राम चरन दृढ़ प्रीति करि बालि कीन्ह तनु त्याग। सुमन माल जिमि कंठ ते गिरत न जानइ नाग।।
चौपाई ११०
राम बालि निज धाम पठावा। नगर लोग सब ब्याकुल धावा।।
चौपाई १११
नाना बिधि बिलाप कर तारा। छूटे केस न देह सँभारा।।
चौपाई ११२
तारा बिकल देखि रघुराया । दीन्ह ग्यान हरि लीन्ही माया।।
चौपाई ११३
छिति जल पावक गगन समीरा। पंच रचित अति अधम सरीरा।।
चौपाई ११४
प्रगट सो तनु तव आगें सोवा। जीव नित्य केहि लगि तुम्ह रोवा।।
चौपाई ११५
उपजा ग्यान चरन तब लागी। लीन्हेसि परम भगति बर मागी।।
चौपाई ११६
उमा दारु जोषित की नाई। सबहि नचावत रामु गोसाई।।
चौपाई ११७
तब सुग्रीवहि आयसु दीन्हा। मृतक कर्म बिधिबत सब कीन्हा।।
चौपाई ११८
राम कहा अनुजहि समुझाई। राज देहु सुग्रीवहि जाई।।
चौपाई ११९
रघुपति चरन नाइ करि माथा। चले सकल प्रेरित रघुनाथा।।
दोहा ११
लछिमन तुरत बोलाए पुरजन बिप्र समाज। राजु दीन्ह सुग्रीव कहँ अंगद कहँ जुबराज।।
चौपाई १२०
उमा राम सम हित जग माहीं। गुरु पितु मातु बंधु प्रभु नाहीं।।
चौपाई १२१
सुर नर मुनि सब कै यह रीती। स्वारथ लागि करहिं सब प्रीती।।
चौपाई १२२
बालि त्रास ब्याकुल दिन राती। तन बहु ब्रन चिंताँ जर छाती।।
चौपाई १२३
सोइ सुग्रीव कीन्ह कपिराऊ। अति कृपाल रघुबीर सुभाऊ।।
चौपाई १२४
जानतहुँ अस प्रभु परिहरहीं। काहे न बिपति जाल नर परहीं।।
चौपाई १२५
पुनि सुग्रीवहि लीन्ह बोलाई। बहु प्रकार नृपनीति सिखाई।।
चौपाई १२६
कह प्रभु सुनु सुग्रीव हरीसा। पुर न जाउँ दस चारि बरीसा।।
चौपाई १२७
गत ग्रीषम बरषा रितु आई। रहिहउँ निकट सैल पर छाई।।
चौपाई १२८
अंगद सहित करहु तुम्ह राजू। संतत हृदय धरेहु मम काजू।।
चौपाई १२९
जब सुग्रीव भवन फिरि आए। रामु प्रबरषन गिरि पर छाए।।
दोहा १२
प्रथमहिं देवन्ह गिरि गुहा राखेउ रुचिर बनाइ। राम कृपानिधि कछु दिन बास करहिंगे आइ।।
चौपाई १३०
सुंदर बन कुसुमित अति सोभा। गुंजत मधुप निकर मधु लोभा।।
चौपाई १३१
कंद मूल फल पत्र सुहाए। भए बहुत जब ते प्रभु आए ।।
चौपाई १३२
देखि मनोहर सैल अनूपा। रहे तहँ अनुज सहित सुरभूपा।।
चौपाई १३३
मधुकर खग मृग तनु धरि देवा। करहिं सिद्ध मुनि प्रभु कै सेवा।।
चौपाई १३४
मंगलरुप भयउ बन तब ते । कीन्ह निवास रमापति जब ते।।
चौपाई १३५
फटिक सिला अति सुभ्र सुहाई। सुख आसीन तहाँ द्वौ भाई।।
चौपाई १३६
कहत अनुज सन कथा अनेका। भगति बिरति नृपनीति बिबेका।।
चौपाई १३७
बरषा काल मेघ नभ छाए। गरजत लागत परम सुहाए।।
दोहा १३
लछिमन देखु मोर गन नाचत बारिद पैखि। गृही बिरति रत हरष जस बिष्नु भगत कहुँ देखि।।
चौपाई १३८
घन घमंड नभ गरजत घोरा। प्रिया हीन डरपत मन मोरा।।
चौपाई १३९
दामिनि दमक रह न घन माहीं। खल कै प्रीति जथा थिर नाहीं।।
चौपाई १४०
बरषहिं जलद भूमि निअराएँ। जथा नवहिं बुध बिद्या पाएँ।।
चौपाई १४१
बूँद अघात सहहिं गिरि कैंसें । खल के बचन संत सह जैसें।।
चौपाई १४२
छुद्र नदीं भरि चलीं तोराई। जस थोरेहुँ धन खल इतराई।।
चौपाई १४३
भूमि परत भा ढाबर पानी। जनु जीवहि माया लपटानी।।
चौपाई १४४
समिटि समिटि जल भरहिं तलावा। जिमि सदगुन सज्जन पहिं आवा।।
चौपाई १४५
सरिता जल जलनिधि महुँ जाई। होई अचल जिमि जिव हरि पाई।।
दोहा १४
हरित भूमि तृन संकुल समुझि परहिं नहिं पंथ। जिमि पाखंड बाद तें गुप्त होहिं सदग्रंथ।।
चौपाई १४६
दादुर धुनि चहु दिसा सुहाई। बेद पढ़हिं जनु बटु समुदाई।।
चौपाई १४७
नव पल्लव भए बिटप अनेका। साधक मन जस मिलें बिबेका।।
चौपाई १४८
अर्क जबास पात बिनु भयऊ। जस सुराज खल उद्यम गयऊ।।
चौपाई १४९
खोजत कतहुँ मिलइ नहिं धूरी। करइ क्रोध जिमि धरमहि दूरी।।
चौपाई १५०
ससि संपन्न सोह महि कैसी। उपकारी कै संपति जैसी।।
चौपाई १५१
निसि तम घन खद्योत बिराजा। जनु दंभिन्ह कर मिला समाजा।।
चौपाई १५२
महाबृष्टि चलि फूटि किआरीं । जिमि सुतंत्र भएँ बिगरहिं नारीं।।
चौपाई १५३
कृषी निरावहिं चतुर किसाना। जिमि बुध तजहिं मोह मद माना।।
चौपाई १५४
देखिअत चक्रबाक खग नाहीं। कलिहि पाइ जिमि धर्म पराहीं।।
चौपाई १५५
ऊषर बरषइ तृन नहिं जामा। जिमि हरिजन हियँ उपज न कामा।।
चौपाई १५६
बिबिध जंतु संकुल महि भ्राजा। प्रजा बाढ़ जिमि पाइ सुराजा।।
चौपाई १५७
जहँ तहँ रहे पथिक थकि नाना। जिमि इंद्रिय गन उपजें ग्याना।।
दोहा १५(क)
कबहुँ प्रबल बह मारुत जहँ तहँ मेघ बिलाहिं। जिमि कपूत के उपजें कुल सद्धर्म नसाहिं।।
दोहा १५(ख)
कबहुँ दिवस महँ निबिड़ तम कबहुँक प्रगट पतंग। बिनसइ उपजइ ग्यान जिमि पाइ कुसंग सुसंग।।
चौपाई १५८
बरषा बिगत सरद रितु आई। लछिमन देखहु परम सुहाई।।
चौपाई १५९
फूलें कास सकल महि छाई। जनु बरषाँ कृत प्रगट बुढ़ाई।।
चौपाई १६०
उदित अगस्ति पंथ जल सोषा। जिमि लोभहि सोषइ संतोषा।।
चौपाई १६१
सरिता सर निर्मल जल सोहा। संत हृदय जस गत मद मोहा।।
चौपाई १६२
रस रस सूख सरित सर पानी। ममता त्याग करहिं जिमि ग्यानी।।
चौपाई १६३
जानि सरद रितु खंजन आए। पाइ समय जिमि सुकृत सुहाए।।
चौपाई १६४
पंक न रेनु सोह असि धरनी। नीति निपुन नृप कै जसि करनी।।
चौपाई १६५
जल संकोच बिकल भइँ मीना। अबुध कुटुंबी जिमि धनहीना।।
चौपाई १६६
बिनु धन निर्मल सोह अकासा। हरिजन इव परिहरि सब आसा।।
चौपाई १६७
कहुँ कहुँ बृष्टि सारदी थोरी। कोउ एक पाव भगति जिमि मोरी।।
दोहा १६
चले हरषि तजि नगर नृप तापस बनिक भिखारि। जिमि हरिभगत पाइ श्रम तजहि आश्रमी चारि।।
चौपाई १६८
सुखी मीन जे नीर अगाधा। जिमि हरि सरन न एकउ बाधा।।
चौपाई १६९
फूलें कमल सोह सर कैसा। निर्गुन ब्रम्ह सगुन भएँ जैसा।।
चौपाई १७०
गुंजत मधुकर मुखर अनूपा। सुंदर खग रव नाना रूपा।।
चौपाई १७१
चक्रबाक मन दुख निसि पैखी। जिमि दुर्जन पर संपति देखी।।
चौपाई १७२
चातक रटत तृषा अति ओही। जिमि सुख लहइ न संकरद्रोही।।
चौपाई १७३
सरदातप निसि ससि अपहरई। संत दरस जिमि पातक टरई।।
चौपाई १७४
देखि इंदु चकोर समुदाई। चितवतहिं जिमि हरिजन हरि पाई।।
चौपाई १७५
मसक दंस बीते हिम त्रासा। जिमि द्विज द्रोह किएँ कुल नासा।।
दोहा १७
भूमि जीव संकुल रहे गए सरद रितु पाइ। सदगुर मिले जाहिं जिमि संसय भ्रम समुदाइ।।
चौपाई १७६
बरषा गत निर्मल रितु आई। सुधि न तात सीता कै पाई।।
चौपाई १७७
एक बार कैसेहुँ सुधि जानौं। कालहु जीत निमिष महुँ आनौं।।
चौपाई १७८
कतहुँ रहउ जौं जीवति होई। तात जतन करि आनेउँ सोई।।
चौपाई १७९
सुग्रीवहुँ सुधि मोरि बिसारी। पावा राज कोस पुर नारी।।
चौपाई १८०
जेहिं सायक मारा मैं बाली। तेहिं सर हतौं मूढ़ कहँ काली।।
चौपाई १८१
जासु कृपाँ छूटहीं मद मोहा। ता कहुँ उमा कि सपनेहुँ कोहा।।
चौपाई १८२
जानहिं यह चरित्र मुनि ग्यानी। जिन्ह रघुबीर चरन रति मानी।।
चौपाई १८३
लछिमन क्रोधवंत प्रभु जाना। धनुष चढ़ाइ गहे कर बाना।।
दोहा १८
तब अनुजहि समुझावा रघुपति करुना सींव।। भय देखाइ लै आवहु तात सखा सुग्रीव।।
चौपाई १८४
इहाँ पवनसुत हृदयँ बिचारा। राम काजु सुग्रीवँ बिसारा।।
चौपाई १८५
निकट जाइ चरनन्हि सिरु नावा। चारिहु बिधि तेहि कहि समुझावा।।
चौपाई १८६
सुनि सुग्रीवँ परम भय माना। बिषयँ मोर हरि लीन्हेउ ग्याना।।
चौपाई १८७
अब मारुतसुत दूत समूहा। पठवहु जहँ तहँ बानर जूहा।।
चौपाई १८८
कहहु पाख महुँ आव न जोई। मोरें कर ता कर बध होई।।
चौपाई १८९
तब हनुमंत बोलाए दूता। सब कर करि सनमान बहूता।।
चौपाई १९०
भय अरु प्रीति नीति देखाई। चले सकल चरनन्हि सिर नाई।।
चौपाई १९१
एहि अवसर लछिमन पुर आए। क्रोध देखि जहँ तहँ कपि धाए।।
दोहा १९
धनुष चढ़ाइ कहा तब जारि करउँ पुर छार। ब्याकुल नगर देखि तब आयउ बालिकुमार।।
चौपाई १९२
चरन नाइ सिरु बिनती कीन्ही। लछिमन अभय बाँह तेहि दीन्ही।।
चौपाई १९३
क्रोधवंत लछिमन सुनि काना। कह कपीस अति भयँ अकुलाना।।
चौपाई १९४
सुनु हनुमंत संग लै तारा। करि बिनती समुझाउ कुमारा।।
चौपाई १९५
तारा सहित जाइ हनुमाना। चरन बंदि प्रभु सुजस बखाना।।
चौपाई १९६
करि बिनती मंदिर लै आए। चरन पखारि पलँग बैठाए।।
चौपाई १९७
तब कपीस चरनन्हि सिरु नावा। गहि भुज लछिमन कंठ लगावा।।
चौपाई १९८
नाथ बिषय सम मद कछु नाहीं। मुनि मन मोह करइ छन माहीं।।
चौपाई १९९
सुनत बिनीत बचन सुख पावा। लछिमन तेहि बहु बिधि समुझावा।।
चौपाई २००
पवन तनय सब कथा सुनाई। जेहि बिधि गए दूत समुदाई।।
दोहा २०
हरषि चले सुग्रीव तब अंगदादि कपि साथ। रामानुज आगें करि आए जहँ रघुनाथ।।
चौपाई २०१
नाइ चरन सिरु कह कर जोरी। नाथ मोहि कछु नाहिन खोरी।।
चौपाई २०२
अतिसय प्रबल देव तब माया। छूटइ राम करहु जौं दाया।।
चौपाई २०३
बिषय बस्य सुर नर मुनि स्वामी। मैं पावँर पसु कपि अति कामी।।
चौपाई २०४
नारि नयन सर जाहि न लागा। घोर क्रोध तम निसि जो जागा।।
चौपाई २०५
लोभ पाँस जेहिं गर न बँधाया। सो नर तुम्ह समान रघुराया।।
चौपाई २०६
यह गुन साधन तें नहिं होई। तुम्हरी कृपाँ पाव कोइ कोई।।
चौपाई २०७
तब रघुपति बोले मुसकाई। तुम्ह प्रिय मोहि भरत जिमि भाई।।
चौपाई २०८
अब सोइ जतनु करहु मन लाई। जेहि बिधि सीता कै सुधि पाई।।
दोहा २१
एहि बिधि होत बतकही आए बानर जूथ। नाना बरन सकल दिसि देखिअ कीस बरुथ।।
चौपाई २०९
बानर कटक उमा में देखा। सो मूरुख जो करन चह लेखा।।
चौपाई २१०
आइ राम पद नावहिं माथा। निरखि बदनु सब होहिं सनाथा।।
चौपाई २११
अस कपि एक न सेना माहीं। राम कुसल जेहि पूछी नाहीं।।
चौपाई २१२
यह कछु नहिं प्रभु कइ अधिकाई। बिस्वरूप ब्यापक रघुराई।।
चौपाई २१३
ठाढ़े जहँ तहँ आयसु पाई। कह सुग्रीव सबहि समुझाई।।
चौपाई २१४
राम काजु अरु मोर निहोरा। बानर जूथ जाहु चहुँ ओरा।।
चौपाई २१५
जनकसुता कहुँ खोजहु जाई। मास दिवस महँ आएहु भाई।।
चौपाई २१६
अवधि मेटि जो बिनु सुधि पाएँ। आवइ बनिहि सो मोहि मराएँ।।
दोहा २२
बचन सुनत सब बानर जहँ तहँ चले तुरंत । तब सुग्रीवँ बोलाए अंगद नल हनुमंत।।
चौपाई २१७
सुनहु नील अंगद हनुमाना। जामवंत मतिधीर सुजाना।।
चौपाई २१८
सकल सुभट मिलि दच्छिन जाहू। सीता सुधि पूँछेउ सब काहू।।
चौपाई २१९
मन क्रम बचन सो जतन बिचारेहु। रामचंद्र कर काजु सँवारेहु।।
चौपाई २२०
भानु पीठि सेइअ उर आगी। स्वामिहि सर्ब भाव छल त्यागी।।
चौपाई २२१
तजि माया सेइअ परलोका। मिटहिं सकल भव संभव सोका।।
चौपाई २२२
देह धरे कर यह फलु भाई। भजिअ राम सब काम बिहाई।।
चौपाई २२३
सोइ गुनग्य सोई बड़भागी । जो रघुबीर चरन अनुरागी।।
चौपाई २२४
आयसु मागि चरन सिरु नाई। चले हरषि सुमिरत रघुराई।।
चौपाई २२५
पाछें पवन तनय सिरु नावा। जानि काज प्रभु निकट बोलावा।।
चौपाई २२६
परसा सीस सरोरुह पानी। करमुद्रिका दीन्हि जन जानी।।
चौपाई २२७
बहु प्रकार सीतहि समुझाएहु। कहि बल बिरह बेगि तुम्ह आएहु।।
चौपाई २२८
हनुमत जन्म सुफल करि माना। चलेउ हृदयँ धरि कृपानिधाना।।
चौपाई २२९
जद्यपि प्रभु जानत सब बाता। राजनीति राखत सुरत्राता।।
दोहा २३
चले सकल बन खोजत सरिता सर गिरि खोह। राम काज लयलीन मन बिसरा तन कर छोह।।
चौपाई २३०
कतहुँ होइ निसिचर सैं भेटा। प्रान लेहिं एक एक चपेटा।।
चौपाई २३१
बहु प्रकार गिरि कानन हेरहिं। कोउ मुनि मिलत ताहि सब घेरहिं।।
चौपाई २३२
लागि तृषा अतिसय अकुलाने। मिलइ न जल घन गहन भुलाने।।
चौपाई २३३
मन हनुमान कीन्ह अनुमाना। मरन चहत सब बिनु जल पाना।।
चौपाई २३४
चढ़ि गिरि सिखर चहूँ दिसि देखा। भूमि बिबिर एक कौतुक पेखा।।
चौपाई २३५
चक्रबाक बक हंस उड़ाहीं। बहुतक खग प्रबिसहिं तेहि माहीं।।
चौपाई २३६
गिरि ते उतरि पवनसुत आवा। सब कहुँ लै सोइ बिबर देखावा।।
चौपाई २३७
आगें कै हनुमंतहि लीन्हा। पैठे बिबर बिलंबु न कीन्हा।।
दोहा २४
दीख जाइ उपवन बर सर बिगसित बहु कंज। मंदिर एक रुचिर तहँ बैठि नारि तप पुंज।।
चौपाई २३८
दूरि ते ताहि सबन्हि सिर नावा। पूछें निज बृत्तांत सुनावा।।
चौपाई २३९
तेहिं तब कहा करहु जल पाना। खाहु सुरस सुंदर फल नाना।।
चौपाई २४०
मज्जनु कीन्ह मधुर फल खाए। तासु निकट पुनि सब चलि आए।।
चौपाई २४१
तेहिं सब आपनि कथा सुनाई। मैं अब जाब जहाँ रघुराई।।
चौपाई २४२
मूदहु नयन बिबर तजि जाहू। पैहहु सीतहि जनि पछिताहू।।
चौपाई २४३
नयन मूदि पुनि देखहिं बीरा। ठाढ़े सकल सिंधु कें तीरा।।
चौपाई २४४
सो पुनि गई जहाँ रघुनाथा। जाइ कमल पद नाएसि माथा।।
चौपाई २४५
नाना भाँति बिनय तेहिं कीन्ही। अनपायनी भगति प्रभु दीन्ही।।
दोहा २५
बदरीबन कहुँ सो गई प्रभु अग्या धरि सीस । उर धरि राम चरन जुग जे बंदत अज ईस।।
चौपाई २४६
इहाँ बिचारहिं कपि मन माहीं। बीती अवधि काज कछु नाहीं।।
चौपाई २४७
सब मिलि कहहिं परस्पर बाता। बिनु सुधि लएँ करब का भ्राता।।
चौपाई २४८
कह अंगद लोचन भरि बारी। दुहुँ प्रकार भइ मृत्यु हमारी।।
चौपाई २४९
इहाँ न सुधि सीता कै पाई। उहाँ गएँ मारिहि कपिराई।।
चौपाई २५०
पिता बधे पर मारत मोही। राखा राम निहोर न ओही।।
चौपाई २५१
पुनि पुनि अंगद कह सब पाहीं। मरन भयउ कछु संसय नाहीं।।
चौपाई २५२
अंगद बचन सुनत कपि बीरा। बोलि न सकहिं नयन बह नीरा।।
चौपाई २५३
छन एक सोच मगन होइ रहे। पुनि अस वचन कहत सब भए।।
चौपाई २५४
हम सीता कै सुधि लिन्हें बिना। नहिं जैंहैं जुबराज प्रबीना।।
चौपाई २५५
अस कहि लवन सिंधु तट जाई। बैठे कपि सब दर्भ डसाई।।
चौपाई २५६
जामवंत अंगद दुख देखी। कहिं कथा उपदेस बिसेषी।।
चौपाई २५७
तात राम कहुँ नर जनि मानहु। निर्गुन ब्रम्ह अजित अज जानहु।।
चौपाई २५८
हम सब सेवक अति बड़भागी। संतत सगुन ब्रह्म अनुरागी।।
दोहा २६
निज इच्छा प्रभु अवतरइ सुर महि गो द्विज लागि।
सगुन उपासक संग तहँरहहिं मोच्छ सब त्यागि ॥
चौपाई २५९
एहि बिधि कथा कहहि बहु भाँती गिरि कंदराँ सुनी संपाती।।
चौपाई २६०
बाहेर होइ देखि बहु कीसा। मोहि अहार दीन्ह जगदीसा।।
चौपाई २६१
आजु सबहि कहँ भच्छन करऊँ। दिन बहु चले अहार बिनु मरऊँ।।
चौपाई २६२
कबहुँ न मिल भरि उदर अहारा। आजु दीन्ह बिधि एकहिं बारा।।
चौपाई २६३
डरपे गीध बचन सुनि काना। अब भा मरन सत्य हम जाना।।
चौपाई २६४
कपि सब उठे गीध कहँ देखी। जामवंत मन सोच बिसेषी।।
चौपाई २६५
कह अंगद बिचारि मन माहीं। धन्य जटायू सम कोउ नाहीं।।
चौपाई २६६
राम काज कारन तनु त्यागी । हरि पुर गयउ परम बड़ भागी।।
चौपाई २६७
सुनि खग हरष सोक जुत बानी । आवा निकट कपिन्ह भय मानी।।
चौपाई २६८
तिन्हहि अभय करि पूछेसि जाई। कथा सकल तिन्ह ताहि सुनाई।।
चौपाई २६९
सुनि संपाति बंधु कै करनी। रघुपति महिमा बधुबिधि बरनी।।
दोहा २७
मोहि लै जाहु सिंधुतट देउँ तिलांजलि ताहि । बचन सहाइ करवि मैं पैहहु खोजहु जाहि ।।
चौपाई २७०
अनुज क्रिया करि सागर तीरा। कहि निज कथा सुनहु कपि बीरा।।
चौपाई २७१
हम द्वौ बंधु प्रथम तरुनाई । गगन गए रबि निकट उडाई।।
चौपाई २७२
तेज न सहि सक सो फिरि आवा । मै अभिमानी रबि निअरावा ।।
चौपाई २७३
जरे पंख अति तेज अपारा । परेउँ भूमि करि घोर चिकारा ।।
चौपाई २७४
मुनि एक नाम चंद्रमा ओही। लागी दया देखी करि मोही।।
चौपाई २७५
बहु प्रकार तेंहि ग्यान सुनावा । देहि जनित अभिमानी छड़ावा ।।
चौपाई २७६
त्रेताँ ब्रह्म मनुज तनु धरिही। तासु नारि निसिचर पति हरिही।।
चौपाई २७७
तासु खोज पठइहि प्रभू दूता। तिन्हहि मिलें तैं होब पुनीता।।
चौपाई २७८
जमिहहिं पंख करसि जनि चिंता । तिन्हहि देखाइ देहेसु तैं सीता।।
चौपाई २७९
मुनि कइ गिरा सत्य भइ आजू । सुनि मम बचन करहु प्रभु काजू।।
चौपाई २८०
गिरि त्रिकूट ऊपर बस लंका । तहँ रह रावन सहज असंका ।।
चौपाई २८१
तहँ असोक उपबन जहँ रहई ।। सीता बैठि सोच रत अहई।।
दोहा २८
मैं देखउँ तुम्ह नाहि गीघहि दष्टि अपार।। बूढ भयउँ न त करतेउँ कछुक सहाय तुम्हार।।
चौपाई २८२
जो नाघइ सत जोजन सागर । करइ सो राम काज मति आगर ।।
चौपाई २८३
मोहि बिलोकि धरहु मन धीरा । राम कृपाँ कस भयउ सरीरा।।
चौपाई २८४
पापिउ जा कर नाम सुमिरहीं। अति अपार भवसागर तरहीं।।
चौपाई २८५
तासु दूत तुम्ह तजि कदराई। राम हृदयँ धरि करहु उपाई।।
चौपाई २८६
अस कहि गरुड़ गीध जब गयऊ। तिन्ह कें मन अति बिसमय भयऊ।।
चौपाई २८७
निज निज बल सब काहूँ भाषा। पार जाइ कर संसय राखा।।
चौपाई २८८
जरठ भयउँ अब कहइ रिछेसा। नहिं तन रहा प्रथम बल लेसा।।
चौपाई २८९
जबहिं त्रिबिक्रम भए खरारी। तब मैं तरुन रहेउँ बल भारी।।
दोहा २९
बलि बाँधत प्रभु बाढेउ सो तनु बरनि न जाई। उभय धरी महँ दीन्ही सात प्रदच्छिन धाइ।।
Contributors
𑂄𑂠𑂩𑂹𑂬 𑂫𑂩𑂹𑂧𑂰
सामुदायिक संरक्षण / Community Custodianship
इस अध्याय की अनुवाद स्थिति
Chapter Translation Coverage & Stewardship
यह अध्याय पूर्णतः अनूदित है! आप पाठ की प्रामाणिकता हेतु संशोधन या समीक्षा प्रस्तुत कर सकते हैं।
अनुवाद पूर्णता / Completion: 100% 324/324 छंद अनूदित